Interpelacja w sprawie powołania nowych agencji finansujących naukę

Szanowny Panie Ministrze,

od momentu wstąpienia Rzeczpospolitej Polskiej do Unii Europejskiej nasz kraj wykonał znaczący postęp w zakresie finansowania innowacji i wartość nakładów na B+R od 2003 roku do 2023 roku wzrosła z 4,5 mld zł do 53,1 mld zł. W 2003 roku wskaźnik GERD mierzący udział nakładów na B+R w PKB wynosił 0,54%, w 2023 roku zwiększył się do 1,56% PKB, a tym samym po raz pierwszy w historii przekraczając 1,5% PKB. Jednak na tle Unii Europejskiej mimo tego progresu, jako 5 największe państwo pozostajemy w ogonie krajów członkowskich pod względem nakładów na B+R. W 2023 roku, szacowany wskaźnik GERD dla UE27 wynosił 2,22% PKB. Liderami innowacyjności w Unii Europejskie są te kraje, których nakłady na badania i rozwój w PKB przekraczają 3.0% PKB – jak np. Szwecja, Belgia, Austria, Niemcy, Finlandia czy Dania. Jednocześnie Polska będąc już niemal 20 gospodarką świata zajmuje 40. miejsce w Globalnym Rankingu Innowacyjności wg danych Urzędu Patentowego z 2024 roku.

Niedostateczne finansowanie nauki oraz badań i rozwoju jest jednym z głównych podnoszonych argumentów w odpowiedzi na poszukiwanie przyczyn niskiej innowacyjności gospodarczej naszego kraju w stosunku do innych państw członkowskich Unii Europejskiej. Niemniej środowisko akademickie zwraca również uwagę na szereg innych problemów, jak:

• Długi czas rozpatrywania wniosków grantowych przez agencje finansujące badania naukowe i badawczo-rozwojowe.
• Niski wskaźnik sukcesu w otrzymywaniu grantów.
• Duże obciążenie administracyjne związane z przygotowaniem wniosku grantowego.
• Niski poziom wsparcia administracyjnego ze strony uczelni i instytutów badawczych dla naukowców piszących granty.
• Brak efektywnego ustawicznego kształcenia naukowców w zakresie zarządzania projektami.

W polskim systemie finansowania nauki przez długi czas funkcjonowały dwie rządowe agencje: Narodowe Centrum Nauki oraz Narodowe Centrum Badań i Rozwoju. W 2019 r. powołano Agencję Badań Medycznych, która miała szczególnie wspierać niekomercyjne badania kliniczne. Obecnie w przestrzeni medialnej pojawiają się wypowiedzi Pana Ministra oraz sekretarza stanu Pana prof. Marka Gzika wskazujące na ideę powołania nowych agencji finansujących naukę – Agencję Badań Weterynaryjnych oraz Narodowe Centrum Badań Stosowanych.

W przypadku Agencji Badań Weterynaryjnych ma ona zapewnić wsparcie w rozwoju nauk weterynaryjnych oraz ma w jej ramach powstać Polskie Narodowe Centrum 3R.

W przypadku Narodowego Centrum Badań Stosowanych prof. Gzik wskazuje, że głównym argumentem jest brak obecnie możliwości finansowania prac o gotowości określanej poziomami 4-6 zgodnie z system TRL – poziomów gotowości technologicznej.

Pojawiające się informacje nasuwają pytania o celowość i strategiczne planowanie dywersyfikacji systemu finansowania nauki oraz badań i rozwoju:

1. W jakim stopniu i w jakim zakresie Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego współpracuje z Ministerstwem Zdrowia w zakresie kreowania polityki naukowej w tak ważnym dla bezpieczeństwa państwa obszarze, jakim jest medycyna i system ochrony zdrowia? W jaki sposób ujęta została Agencja Badań Medycznych w strategii polityki naukowej i innowacyjnej państwa?
2. Czy powstanie nowych agencji nie zwiększy obciążeń finansowych administracji rządowej, i czy nie byłoby bardziej efektywnym przekazanie tych środków już istniejącym agencjom, w ramach odrębnych celowanych programów dedykowanych wskazanym obszarom – badania weterynaryjne, czy badania stosowane?
3. Na jakiej podstawie uznano obszar nauk weterynaryjnych, jako kluczowy dla polityki naukowej i innowacyjnej państwa? Jakie są przesłanki przemawiające za takim wyborem? Jakie są cele powołania Polskiego Narodowego Centrum 3R skoro zarówno FDA (Agencja Żywności i Leków), jak i NIH (Narodowe Instytuty Zdrowia) w Stanach Zjednoczonych dokonują zmian w podejściu do badań na zwierzętach, dążąc do ograniczenia ich wykorzystania w toksykologicznych badaniach rejestracyjnych in vivo do 2035 i promowania alternatywnych metod ex vivo lub in silico?
4. Czy NCBiR nie może stworzyć odrębnych programów dedykowanych pracom o gotowości na poziomach 4-6 wg TRL?
5. Któremu resortowi będą podlegać nowo powstałe agencje – Agencja Badań Weterynaryjnych oraz Narodowe Centrum Badań Stosowanych? W jaki sposób koordynowana będzie współpraca z Ministerstwami Rolnictwa i Rozwoju Wsi, oraz Finansów, które merytorycznie odpowiadają za obszary gospodarki, których będą dotyczyły rezultaty dofinansowywanych obszarów badawczych?
6. Na jakiej podstawie zostały wytypowane wskazane obszary badań – weterynaryjnych oraz stosowanych, oraz ich kluczowy i strategiczny charakter, skoro konieczne jest utworzenie w tym celu nowych instytucji administracji rządowej?
7. Czy opisana, postępująca od 2019 r. dywersyfikacja instytucji finansujących naukę oraz badania i rozwój została ujęta w określonej strategii polityki naukowej i innowacyjnej państwa?
8. Jakie będą mierzalne parametry osiągnięcia zamierzonych celów stawionych nowo powoływanym rządowym agencjom finansującym naukę – Agencji Badań Weterynaryjnych oraz Narodowemu Centrum Badań Stosowanych?
9. Jakie działania, poza sukcesywnym podnoszeniem nakładów na działalność B+R, o charakterze projakościowym, proefektywnościowym i optymalizującym wydatkowanie środków na działalność B+R podejmuje Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w celu zwiększenia innowacyjności polskiej gospodarki?

Z poważaniem