Interpelacja w sprawie penalizacji osób w kryzysie bezdomności

Szanowny Panie Ministrze!

W trakcie posiedzenia Parlamentarnego Zespołu ds. zakończenia bezdomności 17 września 2025 omawialiśmy problematykę penalizacji bezdomności. Wytyczne ONZ w sprawie skrajnego ubóstwa i praw człowieka wskazują, że należy dokonać przeglądu regulacji prawnych pod kątem przepisów dotyczących penalizacji osób w kryzysie bezdomności i skrajnego ubóstwa. Wytyczne te, jak i raporty Specjalnego Sprawozdawcy ONZ ds. skrajnego ubóstwa i praw człowieka, oraz ustalenia nauki, wskazują na nieefektywność penalizacji czynności powiązanych z kryzysem bezdomności, również w wymiarze ekonomicznym. Służby państwowe po prostu marnują zasoby i pieniądze. Przy tym pogłębiając stygmatyzację i wykluczenie osób w kryzysie bezdomności i nierzadko utrudniają wychodzenie z kryzysu. Policja i Straż Miejska karzą mandatami za czynności związane z zaspokojeniem podstawowych potrzeb życiowych. Osoby w kryzysie bezdomności karane są między innymi za kąpiele w miejscach publicznych, kradzieże nieznacznych ilości owoców i warzyw z ogrodów, jeżdżenie “na gapę” komunikacją, a przede wszystkim za żebranie w miejscu publicznym w sytuacji, gdy interweniujący funkcjonariusze uznają (często w sposób arbitralny, bo nie sposób w trakcie interwencji dokonać dokładnej oceny), że karana przez nich osoba jest zdolna do pracy lub posiada środki do życia (tj. za wykroczenie z art. 58 § 1 Kodeksu wykroczeń). Za, często słusznym, oburzeniem społecznym niestety poza nałożeniem kary przez służby nie idzie żadne inne działanie o charakterze pomocowym, zaś działania służb porządkowych, szczególnie w przypadku wykroczeń z art. 58 § 1 K.w. mają raczej charakter dbania o “estetykę” przestrzeni publicznych, niż ochronę społeczeństwa przed realnym zagrożeniem.

Bezskuteczność i niezgodność takich działań jest szeroko opisana nie tylko w wytycznych ONZ, ale również w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i wystąpieniach rzecznika praw obywatelskich.

W związku z powyższym proszę o odpowiedź na następujące pytania:

1. Czy minister spraw wewnętrznych i administracji wydał lub wyda wytyczne postępowania dla Policji i Straży Miejskiej dotyczące możliwości odstępowania od wszczęcia postępowania mandatowego w przypadku osób doświadczających bezdomności popełniających drobne wykroczenia w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych? <

2. Czy minister spraw wewnętrznych i administracji, minister sprawiedliwości i nadzorowane przez ministerstwa służby aktualnie biorą pod uwagę przy wszczynaniu postępowań mandatowych przy wykroczeniach osób w kryzysie bezdomności fakt, że wymierzanie kar za czynności powiązane z zaspokajaniem podstawowych potrzeb życiowych przez te osoby jest bezskuteczne i może prowadzić do marnotrawstwa zasobów i środków służb mundurowych i wymiaru sprawiedliwości?

3. Czy minister sprawiedliwości dokonał lub planuje dokonać (a jeżeli tak, to kiedy) przeglądu regulacji prawa karnego, głównie prawa wykroczeń, pod kątem penalizacji zachowań zmierzających do zaspokojenia przez jednostki podstawowych potrzeb życiowych?