Interpelacja w sprawie naruszeń praw człowieka na granicy polsko-białoruskiej

Szanowny Panie Ministrze,

kieruję niniejszą interpelację w kontekście licznych doniesień o stosowaniu pushbacków wobec migrantów na granicy polsko-białoruskiej oraz zmian legislacyjnych dotyczących czasowego i terytorialnego zawieszenia prawa do azylu (jak między innymi ustawa z dnia 21 lutego 2025 r. o zmianie ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej). Niniejsza interpelacja koncentruje się na analizie praktyk i polityk, które podważają fundamentalne zasady prawa międzynarodowego w zakresie praw człowieka, paktu o migracji i azylu oraz zobowiązań wynikających z Konstytucji RP.

Kontekst i analiza raportu

Raport pt. „Chcę zostać w Polsce. 12 miesięcy nowego rządu w relacjach z granicy polsko-białoruskiej“, opracowany przez Stowarzyszenie We Are Monitoring przy współpracy z Grupą Granica, dokumentuje systemowe naruszenia praw migrantów. Oparty na świadectwach uczestników wydarzeń, niezależnych obserwacjach i analizach prawnych, raport przedstawia dowody na stosowanie pushbacków, tj. nielegalnych wywózek poza granicę Polski, pomimo wyraźnych deklaracji migrantów, że chcą ubiegać się o azyl. Praktyki te są jawnym naruszeniem zasady non-refoulement, która stanowi podstawę Konwencji Genewskiej o Statusie Uchodźców, a także art. 56 Konstytucji RP, gwarantującego prawo do azylu.

W raporcie podkreślono brutalność stosowanych metod, takich jak przemoc fizyczna i psychiczna, bicie, zmuszanie do jedzenia papierosów czy pozbawienie dostępu do podstawowych usług humanitarnych. Szczególnie niepokojące są przypadki dotyczące grup wrażliwych, np. kobiet w ciąży i dzieci. Opisano liczne sytuacje, w której ciężarne kobiety zostały zmuszone do przekroczenia granicy, często kilkukrotnie z powodu procedury pushback, mimo ich licznym nawoływaniom o przyjęcie do ochrony międzynarodowej. Takie działania, obejmujące również elementy tortur, są niezgodne z art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, której Polska jest stroną, a która zakazuje tortur oraz nieludzkiego i poniżającego traktowania. Zgodnie z ww. raportem, od początku zmiany parlamentarnej w Polsce, tj. od 13 grudnia 2023 roku, tylko do października 2024 roku (przez okres 11 miesięcy), co najmniej 47 osób otwarcie i w zgodny z prawem sposób prosiło o ochronę azylową w Polsce, a mimo tego zostały poddane procedurze pushsbacku. Ponadto, całkowita liczba zgłoszeń o udzielenie wsparcia humanitarnego w okresie od stycznia 2024 roku do listopada 2024 roku (11 miesięcy) wyniosła 5 401 (słownie: pięć tysięcy czterysta jeden) – dane przedstawiają stosunek zgłoszeń do osób w proporcji 1:1. Niestety na tak dużą ilość osób zgłaszających potrzebę wsparcia, jedynie 3 352 (słownie: trzy tysiące trzysta pięćdziesiąt dwie) osoby otrzymały pomoc humanitarną na granicy polsko-białoruskiej, co pozostawia 2 049 (słownie: dwa tysiące czterdzieści dziewięć) osób pozostawionych bez opieki, ani wsparcia ze strony Polski i jej służb Straży Granicznej. Liczba osób bez wsparcia stanowi zarazem liczbę osób narażonych na głód, niekorzystne warunki pogodowe, co sprawia, że ich życie narażone jest na niebezpieczeństwo.

Obawę budzi również niestosowanie się do zasad prawa międzynarodowego w zakresie udzielenia azylu oraz przydzielania migrantom statusu uchodźcy, co bezpośrednio wpływa na ich dalsze losy. Porządek prawny ustępuje miejsca ksenofobicznym postawom wobec osób szukających w Polsce schronienia. Niestosowanie się do zasad prawa międzynarodowego, m.in. Konwencji o Prawach Człowieka, Paktu o migracji i azylu, jak i samej polskiej ustawy zasadniczej, pozwala przyjąć, że za naruszanie tak ważnych aktów prawnych nie ponosi się odpowiedzialności, co stwarza w Polsce bardzo niebezpieczną sytuację mogącą prowadzić do głębszego bezprawia, również wobec innych grup społecznych, aniżeli osoby migrujące.

W nawiązaniu do ustawy z dnia 21 lutego 2025 r. o zmianie ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, której art. 21 ust. 1 pkt 10 stanowi, że „cudzoziemca pozbawia się statusu uchodźcy, jeżeli po nadaniu tego statusu właściwy organ stwierdził, że [...] cudzoziemiec stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa, w którym przebywa“ pragnę zauważyć, że „stanowienie zagrożenia“ jest pojęciem nazbyt szerokim, pozostawiającym duże pole interpretacji. Może to stanowić przyczynę wielu odmów udzielenia statusu uchodźcy, co nie powinno mieć miejsca bez wskazania dostatecznie precyzyjnych dowodów, że dana osoba zagraża bezpieczeństwu państwa.

Problemy legislacyjne

Podstawą prawną stosowania pushbacków jest rozporządzenie MSWiA z 2020 roku, które zostało wielokrotnie zakwestionowane jako niezgodne z Konstytucją RP i nadrzędnymi normami prawa międzynarodowego. Jego utrzymanie nie tylko osłabia zaufanie do polskiego systemu prawnego, ale także bezpośrednio naraża funkcjonariuszy Straży Granicznej na zarzuty prawne, pomimo stosowania się zgodnie z ustanowionym prawem polskiego aktu prawnego. Delegowanie decyzji o przyznaniu ochrony międzynarodowej funkcjonariuszom, bez odpowiednich mechanizmów nadzoru, prowadzi do arbitralnych działań, które szczególnie dotykają grup wrażliwych. Nie bez przyczyny ustawa stanowi o wieloetapowości procesu nadania statusu uchodźcy i legalizacji pobytu w Polsce – nadanie funkcjonariuszom kompetencji podejmowania arbitralnych decyzji w tym zakresie, nie tylko zagraża ich sytuacji prawnej, jak i nie spełnia wymogów ustalonych przez prawo międzynarodowe, które Polska zobowiązała się przestrzegać.

Zmiany legislacyjne, przewidujące zawieszenie prawa do azylu, budzą poważne obawy w kontekście przestrzegania międzynarodowych zobowiązań Polski. Takie rozwiązania mogą doprowadzić do eskalacji kryzysu humanitarnego na granicy, zwłaszcza w odniesieniu do osób narażonych na śmierć w kraju, z którego migrują. W obliczu nowych przepisów, poza wprowadzeniem szczególnej ochrony dla osób migrujących, uzasadniona jest potrzeba stworzenia systemowych mechanizmów wsparcia, takich jak dedykowane ośrodki dla osób wymagających opieki, oferujące pomoc prawną, medyczną i psychologiczną.

W związku z powyższym zwracam się z następującymi pytaniami:

1. Jakie mechanizmy monitorowania działań Straży Granicznej wdrożyło ministerstwo w celu zapewnienia zgodności z zasadami Konwencji Genewskiej i Europejskiej Konwencji Praw Człowieka? Czy są prowadzone regularne audyty tych działań?

2. Czy ministerstwo planuje uchylenie rozporządzenia MSWiA z 2020 roku, które zostało uznane za niezgodne z Konstytucją RP? Jeśli nie, jakie są powody jego dalszego obowiązywania?

3. W jaki sposób ministerstwo zamierza zapewnić skuteczny dostęp do procedur azylowych dla grup wrażliwych? Czy przewidywane są specjalistyczne ośrodki wsparcia dla kobiet, dzieci i osób starszych?

4. Czy ministerstwo rozważa współpracę z organizacjami krajowymi, takimi jak Grupa Granica i Fundacja Ocalenie lub międzynarodowymi, takimi jak UNHCR, Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża czy Helsińska Fundacja Praw Człowieka, w celu opracowania humanitarnej polityki migracyjnej, która nie naraża ludzi na niebezpieczeństwo?

5. Jakie działania naprawcze zostaną podjęte w celu zadośćuczynienia osobom, które doznały przemocy lub innych form nieludzkiego traktowania w wyniku stosowania pushbacków?

6. Jak w zakresie ustawy z dnia 21 lutego 2025 r. o zmianie ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, funkcjonariusze polskiej Straży Granicznej stwierdzają przesłankę „stanowienia zagrożenia dla bezpieczeństwa państwa“? Czy przeprowadzane są procedury w celu uznania czynów danego migranta za stanowiące owe zagrożenie?

7. Jakie kary zostały dotąd nałożone na funkcjonariuszy, którzy posługiwali się przemocą w stosunku do osób migrujących?

Zważywszy na powagę problemu, w związku z zagrożeniem zdrowia lub życia osób migrujących oraz potencjalne negatywne skutki dla wizerunku Polski na arenie międzynarodowej, konieczne jest podjęcie pilnych działań w celu zapewnienia zgodności polityki migracyjnej z obowiązującymi normami prawnymi. Niniejsza interpelacja stanowi apel o transparentność, odpowiedzialność oraz wdrożenie systemowych rozwiązań mających na celu ochronę podstawowych praw człowieka.

Z poważaniem

Marta Stożek
Posłanka na Sejm RP