Interpelacja w sprawie pilnego usprawnienia zasad funkcjonowania i zapewnienia stałego finasowania oraz ustawowego usytuowania w systemie pomocy społecznej centrów opiekuńczo-mieszkalnych (COM) w Polsce

Szanowna Pani Minister,

od lipca 2019 roku Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej ustanowiło Program tworzenia „centrów opiekuńczo-mieszkalnych” (COM). Służą najbardziej potrzebującym osobom w wieku niesenioralnym. To są małe wspólnoty wspierające osoby najciężej niepełnosprawne ze znacznym stopniem np. ze sprzężonymi niepełnosprawnościami, w spektrum autyzmu. Mają uwzględniać ich podmiotowość zgodnie z zasadami deinstytucjonalizacji.

Albowiem, wciąż brakuje miejsc dla dorosłych osób z niepełnosprawnością, gdzie mogłyby zamieszkać samodzielnie ze wsparciem i nie tylko po śmierci rodziców! Z powodu braku placówek pobytu dziennego i całodobowego (mieszkań), te osoby nie mogły znaleźć miejsca w istniejącej sieci ośrodków typu: środowiskowe domy samopomocy, domy pomocy społecznej czy domy dziennego pobytu.

Dotąd, w Module I, we wszystkich edycjach programu, od lipca 2019 r. do czerwca 2024 r., uruchomiono 44 centra opiekuńczo-mieszkalne z 807 miejscami, wśród których było 271 miejsc na pobyt całodobowy. To wciąż o wiele za mało!

Szanowna Pani Minister!

Przykładem takiego centra jest m.in.: COM w Cedyni (pow. gryfiński, woj. zachodniopomorskie). Centrum - najdalej na zachód wysuniętego w Polsce. W dn. 23 października 2021 r. Pani Minister Rodziny i Polityki Społecznej Marlena Maląg przekazała burmistrzowi Cedyni Adamowi Zarzyckiemu i Pani wiceburmistrz Małgorzacie Karwan promesę na dofinansowanie w kwocie 2,9 mln zł pochodzące z Funduszu Solidarnościowego na budowę takiego centrum opiekuńczo-mieszkalnego (COM).

Powstał nowoczesny i funkcjonalny ośrodek, wokół którego stworzone jest miejsce do rekreacji na świeżym powietrzu. W budynku zastosowano nowoczesne, ekologiczne rozwiązania, m.in.: instalację fotowoltaiczną i pompę ciepła oraz ogrzewanie podłogowe. Zamontowana jest siłownia zewnętrzna, a także wyznaczone zostały miejsca parkingowe dla osób niepełnosprawnych.

Jednakże, w oparciu o wystąpienie pokontrolne NIK pojawia się wiele niepokojących kwestii, których pilne wyeliminowanie nie tylko usprawniłoby dalsze funkcjonowanie centrów, lecz dałoby pewność ich trwania, bowiem zapotrzebowanie na wsparcie realizowane w centrach opiekuńczo-mieszkalnych znacznie przewyższało liczbę oferowanych tam miejsc!

COM-y, stały się tak naprawdę „małymi” domami pomocy społecznej. O tyle korzystnymi dla samorządów, bo finansowanymi ze środków Funduszu Solidarnościowego, w przeciwieństwie do DPS-ów, które są droższe do utrzymania z budżetu samorządów.

Jednakże, korzystający z COM-ów nie mogą uczestniczyć w innych formach aktywności na zewnątrz, m.in.: w warsztatach terapii zajęciowej czy środowiskowym domu samopomocy. Nie mogą podjąć też pracy w zakładzie aktywności zawodowej.

W oparciu o wystąpienie pokontrolne NIK i pozyskane informacje stawiamy szereg pytań:

1) Czy zostaną COM-y ustawowo usytuowanie w systemie pomocy społecznej - w celu zapewnienia trwałości centrów, tj. włączenie ich do ustawy o pomocy społecznej z określeniem ich statusu, sposobu tworzenia i finansowania?

2) Czy zostanie zapewnione dofinansowanie centrów po upływie okresu wskazanego w programie - do czasu ustabilizowania sytuacji centrów z uwzględnieniem „ogólnoeuropejskich wytycznych dotyczących przejścia od opieki instytucjonalnej do opieki świadczonej na poziomie lokalnych społeczności” i deklaracji samych samorządów?

3) Czy nastąpi zrównanie kwoty dofinansowania za godzinę pobytu uczestnika w ramach trybu dziennego, obowiązującej dla centrów utworzonych w edycji 2019 i 2021, co najmniej do wysokości z edycji 2023 i 2024, a następnie coroczne waloryzowanie kwot w oparciu o wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych? (wysokość środków przeznaczonych na uczestnika wynosiła odpowiednio 20 zł (obecnie - 22 zł) za godzinę w ramach pobytu dziennego i nie więcej niż 5 tys. zł miesięcznie w ramach pobytu całodobowego).

4) Czy po zakończeniu pięcioletniego okresu działalności centrów, ministerstwo przekaże środki na dalsze funkcjonowanie z programu bądź ze środków spoza budżetu powiatu? (w przeciwnym razie - gminy czy tez powiaty nie udźwigną finansowania centrów).

5) Czy ministerstwo usprawni i uporządkuje konieczność zawierania przez Ministra umów z wojewodami w terminach umożliwiających samorządom ciągłość finansowania działalności centrów ze środków Funduszu Solidarnościowego?

6) Czy ministerstwo wzmocni nadzór nad przebiegiem programu, w tym sporządzanie corocznego sprawozdania z jego realizacji, a także podsumowanie każdej zakończonej edycji Programu oraz prezentowanie ich na stronach ministerstwa?

7) Czy ministerstwo utworzy i zapewni jednostkom samorządu terytorialnego dostęp do bazy danych z informacjami dotyczącymi liczby osób z niepełnosprawnościami w podziale na województwa, powiaty i gminy, by ułatwić samorządom kreowanie własnej polityki wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami, a przystępującym do programu, co pozwoli rzetelnie planować i wyliczyć zapotrzebowanie na tego typu usługi?