Interpelacja w sprawie obniżenia i stosowania dopuszczalnych poziomów kadmu w żywności pochodzenia roślinnego, jego zawartości w nawozach dostępnych w Polsce, historii zmian i implementacji w Polsce przepisów w tym zakresie oraz możliwości zmiany (podwyższenia) obowiązujących norm

Szanowny Panie Ministrze,

w ostatnim czasie rolnicy sygnalizują, że obniżenie dopuszczalnych poziomów kadmu w żywności – w szczególności w wybranych warzywach i zbożach – utrudnia sprzedaż płodów rolnych, zwłaszcza z gleb o podwyższonym naturalnym tle Cd lub po wieloletnim stosowaniu nawozów fosforowych. Branżowe publikacje ostrzegają przed ryzykiem przekroczeń w uprawach warzywnych i apelują o praktyczne wytyczne ograniczające akumulację Cd w roślinach.

Zgodnie z prawem UE maksymalne poziomy (ML) kadmu w żywności zostały skonsolidowane w rozporządzeniu (UE) 2023/915 (zastępującym 1881/2006; akt w mocy, w wersji skonsolidowanej od 1 lipca 2025 r.), a wcześniejsze znaczące zaostrzenia dotyczyły m.in. rozporządzeń (UE) 2021/1323 oraz (UE) 420/2011. Za podstawę naukową obniżek przyjęto opinie EFSA, w tym wyznaczenie tolerowanego tygodniowego pobrania (TWI) = 2,5 µg Cd/kg m.c./tydzień.

Równolegle, w odniesieniu do nawozów, rozporządzenie (UE) 2019/1009 (FPR) wprowadziło zharmonizowany limit 60 mg Cd/kg P2O5 dla nieorganicznych nawozów fosforowych oznakowanych CE, zaś w polskim porządku prawnym funkcjonuje limit 50 mg Cd/kg suchej masy nawozu mineralnego dla części produktów krajowych (akty wykonawcze MRiRW). Państwa mogą zaostrzać wymagania krajowe, ale nie liberalizować ich względem standardu UE, co potwierdzają decyzje komisji w sprawach notyfikacji krajowych (np. Węgier).

W tym kontekście proszę o odpowiedzi na poniższe pytania:

1. Proszę o tabelaryczne zestawienie obowiązujących ML kadmu (mg/kg świeżej masy, o ile akt stanowi inaczej) dla głównych kategorii roślin i ich przetworów, zgodnie z załącznikami do (UE) 2023/915:
   • warzywa liściaste, korzeniowe, kapustne, owocujące (w tym pomidor i papryka), cebula/por, grzyby;
   • ziemniak;
   • zboża i produkty zbożowe (w tym pszenica, pszenica durum, otręby, gluten pszenny);
   • rośliny strączkowe (świeże i suszone, białko ze strączkowych);
   • owoce (świeże i suszone), orzechy;
   • kakao/czekolada (zależnie od % kakao);
   • żywność dla niemowląt i małych dzieci;
   • algi i produkty z alg.
     Proszę wskazać konkretny punkt/pozycję w załączniku rozporządzenia oraz ewentualne przepisy przejściowe (daty stosowania).
2. Dlaczego limity różnią się między grupami roślin? Proszę o merytoryczne uzasadnienie oparte na opiniach EFSA (toksykologia nerkowa, długi okres półtrwania, ekspozycja z diety) oraz na różnicach pobierania Cd przez rośliny i wzorcach konsumpcji (dzieci vs dorośli).
3. Historia zmian i terminy: proszę o chronologię obniżeń/zmian ML dla kadmu (co najmniej: 420/2011, 2021/1323, 2023/915) z datami publikacji i datami stosowania (w tym okresami przejściowymi na wycofanie/zużycie zapasów). Proszę doprecyzować: kiedy i jak przepisy te zostały zastosowane w Polsce (akty UE stosuje się bezpośrednio, ale proszę o opis działań wdrożeniowych inspekcji: GIS/IJHARS)?
4. Dane z nadzoru: ile próbek roślin/żywności roślinnej w Polsce przekroczyło ML Cd w ostatnich 3 latach (liczba i odsetek, kategorie żywności, województwa)? Jakie działania podjęto (RASFF, wycofania, decyzje administracyjne)?
5. Wytyczne dla rolników: czy resorty/inspekcje opracowały praktyczne zalecenia dla gospodarstw zmniejszające ryzyko przekroczeń (odmiany, wapnowanie, pH, fosfor z niskim Cd, zarządzanie materią organiczną, dobór stanowisk)? Proszę wskazać programy doradcze i materiały. (Rolnicy zgłaszają, że obniżone ML realnie utrudniają zbyt zbiorów).
6. Proszę wskazać obowiązujące limity Cd w nawozach:
   a) dla produktów nawozowych UE oznakowanych CE – potwierdzenie 60 mg Cd/kg P2O5 (zakres: nieorganiczne nawozy fosforowe), a także limity metali ciężkich dla określonych PFC (np. 1,5 mg Cd/kg s.m. dla wybranych organicznych PFC);
   b) dla nawozów krajowych (bez CE) – limity z rozporządzeń MRiRW (w tym 50 mg Cd/kg s.m. nawozu mineralnego). Proszę podać dokładne podstawy prawne i jednostki.
7. Jaka jest rzeczywista zawartość Cd w nawozach sprzedawanych na terytorium RP? Proszę o zagregowane dane z kontroli (ostatnie 3 lata): min/mediana/maks dla produktów fosforowych (w mg Cd/kg P2O5 i/lubmg Cd/kg s.m.), z rozbiciem na:
   • produkty z oznakowaniem CE;
   • produkty krajowe bez CE.
     (W dyskusji publicznej pojawiają się wartości rzędu 45–75 mg Cd/kg P2O5 zależnie od pochodzenia fosforytów – proszę o oficjalne potwierdzenie i metodologię).
8. Kontrola rynku nawozów: który organ (IJHARS/OSChR/GIOS) i jaką metodyką bada Cd w nawozach? Ile stwierdzono niezgodności w ostatnich 3 latach i jakie zastosowano środki (kary, zakazy wprowadzania do obrotu, wycofania)? Proszę o podstawy prawne i odnośniki do aktów wykonawczych.
9. Czy Polska może podnieść (złagodzić) ML kadmu w żywności ponad poziomy określone w (UE) 2023/915? Proszę o jednoznaczną odpowiedź, czy – jako prawo w pełni zharmonizowane – dopuszcza to jakiekolwiek narodowe odstępstwa „w górę“. Jeżeli nie, proszę wskazać jedyną ścieżkę zmiany (nowa ocena EFSA › wniosek KE › komitologia PAFF › zmiana rozporządzenia).
10. Czy Polska może podnieść dopuszczalną zawartość Cd w nawozach?
• dla produktów CE – czy możliwe jest krajowe „poluzowanie“ ponad 60 mg Cd/kg P2O5 (czy też byłoby to sprzeczne z FPR i zasadą swobodnego przepływu towarów)?
• dla produktów krajowych bez CE – czy MRiRW rozważa zmiany w górę w odniesieniu do progu 50 mg Cd/kg s.m., i czy takie rozwiązanie nie kolidowałoby z prawem UE (por. rozstrzygnięcia KE wobec regulacji krajowych – casus Węgier dotyczył zaostrzenia, nie liberalizacji)?
11. Stanowisko rządu: czy rząd RP planuje wystąpić na forum UE o rewizję ML Cd (dla określonych kategorii roślin, np. warzywa owocujące) albo o modyfikację zakresu FPR dot. nawozów (np. przegląd progu 60 mg Cd/kg P2O5)? Jeśli tak, proszę o harmonogram i uzasadnienie; jeśli nie – proszę o wskazanie przyczyn (w szczególności związanych z ochroną zdrowia publicznego i TWI EFSA).
12. Mapy ryzyka i monitoring gleb: czy resorty prowadzą regularny monitoring Cd w glebach rolnych oraz w płodach, z publikacją map ryzyka na poziomie powiat/województwo i wskazaniem praktyk ograniczających pobieranie Cd? Proszę o ostatnie dostępne opracowania i programy.
13. Działania osłonowe: czy przewiduje się czasowe mechanizmy wsparcia dla gospodarstw dotkniętych przekroczeniami (np. dopłaty do wapnowania, wsparcie dla nawozów fosforowych o niskiej zawartości Cd, doradztwo odmianowe), aby złagodzić skutki obniżonych ML dla dochodów rolników?