Interpelacja w sprawie zapowiedzianego bonu energetycznego dla seniorów i jego skutków dla równości płci, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji mężczyzn

Szanowna Pani Minister,

w przestrzeni publicznej zaprezentowano założenia nowego bonu energetycznego adresowanego do osób mieszkających w budynkach z własnym źródłem ciepła zasilanym paliwami kopalnymi (węgiel, olej opałowy), o przeciętnym wsparciu ok. 1200 zł rocznie, wypłacanym kwartalnie przez 5 lat, z planem uruchomienia wypłat od 2027 r., przy kryterium dochodowym 2525 zł brutto. Odbiorcami świadczenia mają być m.in. osoby, które „osiągnęły wiek emerytalny - czyli 60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn”.

Zwracam uwagę, że zaproponowane kryterium wieku różnicuje dostęp do świadczenia ze względu na płeć i może prowadzić do faktycznej dyskryminacji mężczyzn w wieku 60-64 lata - zwłaszcza tych o niskich dochodach, samotnie gospodarujących i mieszkających w domach jednorodzinnych poza siecią ciepłowniczą. Jednocześnie mężczyźni żyją średnio krócej niż kobiety, co dodatkowo zmniejsza horyzont czasowy potencjalnego skorzystania ze świadczenia po ukończeniu 65 lat. W efekcie część potrzebujących mężczyzn może zostać wykluczona z programu przez pierwszych pięć lat senioralności, mimo podobnych potrzeb energetycznych.

W trosce o równe traktowanie oraz skuteczność planowanej polityki osłonowej - i mając na uwadze konstytucyjną zasadę równości oraz obowiązek oceny skutków regulacji pod kątem równości płci - zwracam się z prośbą o odpowiedzi na poniższe pytania.

Pytania szczegółowe

Projekt i kryteria dostępu

1. Czy resort planuje wprowadzenie neutralnego płciowo kryterium wieku (np. jednolity próg 60+, 62+, 65+), tak aby mężczyźni w wieku 60-64 lata nie byli wykluczeni? Jeżeli nie, proszę o uzasadnienie utrzymania zróżnicowania ze względu na płeć.
2. Jakie są szacowane liczby uprawnionych i wykluczonych w rozbiciu na płeć i grupy wieku (60-64, 65-69, 70-74, 75-79, 80+), a także na typ gospodarstwa domowego (jednoosobowe/wieloosobowe) i miejsce zamieszkania (miasto/wieś)?
3. Czy próg dochodowy 2525 zł dotyczy dochodu brutto czy netto w ujęciu miesięcznym na osobę w gospodarstwie? Jak będą liczone nieregularne dochody (np. zlecenia, działalność)?
4. Czy planowana jest automatyczna waloryzacja progu dochodowego i wysokości bonu w ślad za inflacją/kosztami nośników energii? Jakie wskaźniki będą stosowane i z jaką częstotliwością?
5. Czy bon będzie skoordynowany z innymi instrumentami (dodatek osłonowy, dodatek węglowy/gazowy, program „Czyste Powietrze”) tak, aby uniknąć „luk” w ochronie lub nieuzasadnionych wyłączeń?

Szczególna sytuacja mężczyzn

6. Ilu mężczyzn w wieku 60-64 lata - przy założeniu wskazanego progu dochodowego - spełnia kryterium dochodowe i mieszka w gospodarstwach z własnym źródłem ciepła na węgiel lub olej opałowy (w podziale na województwa i gminy: miasto/wieś)?
7. Jaki jest szacowany odsetek jednoosobowych gospodarstw domowych prowadzonych przez mężczyzn 60-64 lata w budynkach ogrzewanych paliwami kopalnymi? Czy ministerstwo dysponuje danymi o ich przeciętnych kosztach energii (sezon grzewczy vs. poza sezonem)?
8. Czy rozważają Państwo dodatkowy komponent wyrównawczy (np. czasowe obniżenie progu wieku dla mężczyzn, wyższa kwota bonu dla gospodarstw jednoosobowych mężczyzn o niskich dochodach, priorytet dla miejscowości poza zasięgiem sieci ciepłowniczych)?

Skuteczność i mierniki

9. Jakie mierniki sukcesu zostaną przyjęte (redukcja ubóstwa energetycznego, ograniczenie niebezpiecznych praktyk grzewczych, zmniejszenie zaległości w opłatach) - i czy będą raportowane z podziałem na płeć i wiek?
10. Czy resort przeprowadził lub planuje przeprowadzić pełną ocenę skutków regulacji (OSR) z analizą równościową (Gender Impact Assessment)? Jeśli tak, proszę o udostępnienie założeń, źródeł danych i modeli symulacyjnych; jeśli nie, proszę o wyjaśnienie przyczyn.
11. Jak program wpisuje się w długofalową politykę odchodzenia od paliw kopalnych w ogrzewnictwie indywidualnym (wymogi CEEB, wymiana kotłów, efektywność energetyczna budynków)? Czy przewidziano warunkowość (np. audyt energetyczny, plan modernizacji) przy zachowaniu realnej dostępności dla osób o niskich dochodach?

Budżet i harmonogram

12. Jaki jest planowany łączny koszt programu w latach 2027-2031, w tym w ujęciu rocznym i w rozbiciu na płeć, wiek, typ gospodarstwa i terytorium? Jakie są źródła finansowania?
13. Czy przewidziano pilotaż w latach 2026-2027, z oceną efektów przed pełnym wdrożeniem?
14. Proszę o przedstawienie harmonogramu legislacyjnego (daty publikacji projektu ustawy/rozporządzeń, konsultacje, OSR, termin naboru wniosków, start wypłat).

Uzasadnienie i dane kontekstowe

• Zróżnicowanie progu wieku (60 lat kobiety, 65 lat mężczyźni) skutkuje pięcioletnim „okresem luki” dla mężczyzn w wieku 60-64 lata, którzy - mimo niskich dochodów i podobnych potrzeb energetycznych - byliby pozbawieni wsparcia do osiągnięcia 65 r.ż.
• Polska pozostaje krajem o relatywnie wysokim udziale indywidualnych źródeł ciepła na paliwa kopalne poza sieciami ciepłowniczymi. W praktyce gospodarstwa domowe - także seniorów - ponoszą istotne i zmienne koszty sezonu grzewczego.
• Różnice w przeciętnym dalszym trwaniu życia między mężczyznami a kobietami dodatkowo wzmacniają potrzebę neutralności płciowej projektów osłonowych.
• Dane o wzroście skrajnego ubóstwa wśród osób starszych i o skali ogrzewania paliwami kopalnymi wskazują na konieczność precyzyjnego adresowania wsparcia i monitoringu jego efektów, z rzetelnym podziałem na płeć i wiek.

Wnioski

Wnoszę o:

1) wprowadzenie neutralnego płciowo kryterium wieku lub mechanizmu wyrównawczego dla mężczyzn 60-64 lata,
2) przygotowanie i udostępnienie OSR z pełną analizą równościową oraz prognozami liczby beneficjentów w układzie: płeć × wiek × typ gospodarstwa × terytorium × źródło ciepła,
3) zapewnienie waloryzacji progu dochodowego i kwoty bonu oraz koordynacji z istniejącymi instrumentami osłonowymi,
4) przedstawienie harmonogramu legislacyjnego i finansowego programu.

Z wyrazami szacunku

Marcin Józefaciuk
Poseł na Sejm RP