Interpelacja w sprawie wstrzymywania wypłat dofinansowania w ramach programu priorytetowego "Czyste Powietrze"

Szanowna Pani Minister,

w ostatnim czasie prasa ogólnopolska donosi o załamaniu programu priorytetowego “Czyste Powietrze”, w którym liczba wniosków spadła siedmiokrotnie względem analogicznego okresu roku 2024 (https://energia.rp.pl/co2/art42674581-coraz-mniej-chetnych-na-program-czyste-powietrze). Jako przyczynę tego stanu rzeczy eksperci wskazują nie tylko spadek zainteresowania tym programem, ale przede wszystkim bezprawne praktyki podmiotów zarządzających programem, które wstrzymują płatności z tytułu zrealizowanych już przedsięwzięć, przeprowadzonych w oparciu o umowę o dofinansowanie.

Podobne głosy docierają także od samych beneficjentów programu, a także licznych firm specjalizujących się w realizacji przedsięwzięć objętych programem. W ciągu ostatnich miesięcy obserwowana jest praktyka, w której Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (dalej - WFOŚiGW) odmawia wypłaty drugiej transzy dotacji z uwagi na różnego rodzaju przyczyny, często bez szerszego uzasadnienia i bez wskazania podstawy prawnej. Istotna część tego typu odmów wskazuje na “weryfikację kwalifikowalności kosztów” na etapie wypłaty końcowej części dotacji. Obserwowana jest też praktyka, w której przy owej weryfikacji (następującej na końcowym etapie – tj. po zakończeniu inwestycji) beneficjenci są wzywani do uzasadnienia wydatków w świetle zasady oszczędności i celowości, określonej w art. 44 ust. 3 ustawy o finansach publicznych.

Trzeba przy tym podkreślić, że wydając decyzję o przyznaniu dotacji WFOŚiGW akceptuje zakres rzeczowy i finansowy określony we wniosku o dofinansowanie oraz umowie z wykonawcą. W dokumentach tych, będących podstawą do wydania decyzji, wskazane są dokładne wydatki niezbędne do poniesienia, wraz ze wskazaniem dokładnej wysokości ich kosztów. Wydając pozytywną decyzję w zakresie dotacji, WFOŚiGW akceptuje te koszty - zarówno w zakresie rodzajowym, jak i kwotowym.

Z chwilą wydania decyzji przyznającej dotację, wniosek o udzielenie dofinansowania staje się umową o udzielenie dofinansowania, wiążącą obie strony – beneficjenta i WFOŚiGW. We wniosku wskazuje się pełną kwotę inwestycji skalkulowaną w oparciu o audyt energetyczny. WFOŚiGW wydając decyzję o przyznaniu dotacji w oparciu o ten wniosek akceptuje wskazane koszty pod względem rzeczowym i kwotowym.

Dość istotnym elementem wniosku o dofinansowanie są jednak również „warunki umowy dotacji z prefinansowaniem”. W pkt 3.6. tego warunku wskazano:

„Zatwierdzenie przez WFOŚiGW wniosku o płatność nie stanowi ostatecznego potwierdzenia kwalifikowalności wydatków i nie wyklucza stwierdzenia w późniejszym okresie niekwalifikowalności poniesionych przez Beneficjenta kosztów. Wypłata dofinansowania nie potwierdza prawidłowości przedstawionych przez Beneficjenta do rozliczenia kosztów i realizacji przedsięwzięcia. Kwalifikowalność poniesionych kosztów weryfikowana będzie również po wypłacie dotacji w trakcie realizacji przedsięwzięcia oraz w okresie trwałości, w trakcie kontroli prowadzonych przez uprawnione podmioty.”

Jeżeli zatem chodzi o weryfikowanie „kwalifikowalności” wydatków, to WFOŚiGW może to robić nawet po zakończeniu przedsięwzięcia. Kluczowe jest zatem ustalenie, czym jest owa „kwalifikowalność” wydatków. Odpowiedź znajdziemy w kluczowym dokumencie, nazwanym „Program Priorytetowy”. Wskazany program wyraźnie odróżnia od siebie dwa sformułowania:

1. Koszty kwalifikowane – opisane w pkt 6 programu poprzez wskazanie, jakie rodzajowo koszty kwalifikują się do dotacji.
2. Poziom dofinansowania (a przede wszystkim intensywność dofinansowania) – opisany w pkt 9 programu, który w zakresie intensywności dofinansowania oraz maksymalnej kwoty dotacji dla poszczególnych kosztów kwalifikowanych odsyła do załącznika nr 2 i 2b do programu.

Prawo do weryfikacji kwalifikowalności wydatków oznacza zatem nic innego, jak prawo do weryfikowania rodzaju poniesionych kosztów – a więc czy w konkretnym przypadku np. ocieplenie przegród budowlanych było zasadne. Umowa nie przewiduje jednak możliwości weryfikacji intensywności dofinansowania – czyli konkretnych kwot przeznaczonych na dany kwalifikowany wydatek. Tego rodzaju wydatki są przez WFOŚiGW ostatecznie akceptowane na etapie wydanie decyzji o udzieleniu dotacji.

Trzeba też mieć na uwadze skutki odmowy wypłaty ostatniej transzy płatności po pełnym wykonaniu przedsięwzięcia. Zgodnie z zawartą z wykonawcą umową, brak wypłaty dofinansowania nie uprawnia beneficjenta do wstrzymania płatności na rzecz wykonawcy. Z perspektywy wykonawcy odmowa wypłaty dotacji nie jest istotna – po prostu wykonawca będzie egzekwował brakującą płatność bezpośrednio od beneficjenta. Warto podkreślić, że beneficjenci to często osoby bardzo ubogie, dla których “Czyste Powietrze” stanowiło jedyną możliwość docieplenia domu, a przez to znacznego ograniczenia kosztów ogrzewania, przy jednoczesnej ochronie środowiska.

W efekcie, odmowa wypłaty dofinansowania wcześniej zweryfikowanych i zaakceptowanych kwot, będzie skutkowała utratą przez beneficjentów głównego składnika ich majątku - tj. nieruchomości, której dotyczyła dotacja. Beneficjenci nie będą bowiem w stanie w inny sposób spłacić swojego zadłużenia.

W związku z powyższym, proszę o odpowiedź na następujące pytania:

1. Czy opisany w niniejszej interpelacji problem jest Pani Minister znany?
2. W jaki sposób właściwe WFOŚiGW weryfikowały przedstawione we wnioskach o dofinansowanie koszty pod względem rodzajowym i kwotowym na etapie wydawania decyzji?
3. Dlaczego obecnie WFOŚiGW kwestionują wydatki, które wcześniej same zaakceptowały?
4. Jakie obiektywne i rzeczywiste przesłanki przemawiają za kwestionowaniem wcześniej zaakceptowanych wydatków?
5. W jaki sposób weryfikowane są koszty w przypadku odmowy wypłaty części dofinansowania – kto i w jaki sposób szacuje koszty materiałów i robocizny? Czy sporządzana jest pisemna wycena przez profesjonalny podmiot?
6. Dlaczego odmowa dotacji następuje dopiero po zakończeniu przedsięwzięcia?
7. Kto pełnił nadzór nad weryfikacją kosztów zgłoszonych do dofinansowania na etapie wydawania decyzji o udzieleniu dotacji?
8. Czy planowana jest jakakolwiek pomoc dla beneficjentów, których domy podlegają zajęciu komorniczemu na poczet należności wykonawców?
9. Czy ministerstwo ustaliło osoby odpowiedzialne za przedstawiony wyżej stan rzeczy, a jeżeli tak, to czy zostały wyciągnięte wobec nich konsekwencje służbowe?
10. Czy w Pani ocenie obywatele Państwa są adresatami normy wyrażonej w art. 44 ust. 3 ustawy o finansach publicznych, mając na uwadze, że właściwe WFOŚiGW zarzucają beneficjentom naruszenie tego przepisu?
11. Jaka jest w Pani ocenie relacja opisanego problemu do zasady zaufania do organów państwa i ochrony praw nabytych?
12. Jaka jest w Pani ocenie relacja opisanego problemu do zasady pacta sunt servanda w kontekście zawieranych przez beneficjentów umów o dofinansowanie?

Z wyrazami szacunku

Sławomir Mentzen