Interpelacja w sprawie zmian ustawowych koniecznych do poprawy funkcjonowania zakładów aktywności zawodowej

Przemyśl, dnia 17 lipca 2025 r.

Działając na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora oraz art. 191-193 Regulaminu Sejmu RP, zwracam się do Pani Ministry z interpelacją poselską w sprawie zmian ustawowych koniecznych do poprawy funkcjonowania zakładów aktywności zawodowej.

Mając na uwadze niezwykle ważną społeczną rolę pełnioną przez zakłady aktywności zawodowej, w odpowiedzi na zgłaszane mi w trakcie dyżurów poselskich, a także w komunikacji mailowej i telefonicznej problemy dotyczące ich funkcjonowania, pragnę zwrócić uwagę Pani Ministry na najbardziej palące problemy dotyczące ich funkcjonowania i postulowane przez organizacje pożytku publicznego nimi zarządzające zmiany. Pilnej reakcji wymaga kwestia dofinansowania do wynagrodzeń pracowników z niepełnosprawnością z tytułu SODiR ze środków PFRON. Planowany wzrost od stycznia 2026 r. najniższego wynagrodzenia bez jednoczesnego zwiększenia dofinansowania może doprowadzić w konsekwencji do likwidacji znacznej części miejsc pracy dla osób z niepełnosprawnością w zakładach aktywności zawodowej, tylko w województwie podkarpackim to niemal 1000 miejsc pracy.

Pragnę zwrócić uwagę Pani Ministry na kilka kluczowych z punktu widzenia działalności zakładów aktywności zawodowej aspektów i zgłaszanych przez prowadzące je podmioty postulatów/propozycji rozwiązań.

1. Stworzenie możliwości skorzystania ze środków finansowych PFRON na poprawę warunków lokalowych ZAZ (inwestycje w nowe budynki, zakup nieruchomości itp.)

W ramach podziału środków finansowych PFRON brakuje możliwości skorzystania przez organizatorów ZAZ ze środków na konieczne inwestycje w poprawę warunków lokalowych ZAZ, poprzez zakup nieruchomości (w tym działek budowlanych), budowę nowych nieruchomości, zakup i adaptację nieruchomości. Większość ZAZ-ów mieści się w małych, ciasnych pomieszczeniach, w których z trudem są zapewnione odpowiednie warunki pracy i rehabilitacji dla pracowników z niepełnosprawnością. Znaczna część ZAZ-ów mieści się w wynajmowanych pomieszczeniach, gdzie koszty wynajmu znacząco obciążają budżet ZAZ-ów, utrudniając im funkcjonowanie. Umożliwienie aplikowania o środki finansowe pozwoliłoby na przeprowadzenie koniecznych inwestycji i poprawę warunków lokalowych ZAZ.

2. Wzmocnienie pozycji ZAZ jako wykonawcy zleceń dla jednostek samorządu terytorialnego – szersze stosowanie klauzul społecznych

Dzisiaj jednostki samorządu terytorialnego niechętnie stosują klauzule społeczne w udzielaniu zamówień na usługi i produkty podmiotów ekonomii społecznej, obawiając się zarzutów jednostek kontrolujących o próbę ominięcia PZP. Szersze rozpropagowanie klauzul społecznych wśród JST umożliwiłoby łatwiejsze pozyskiwanie zleceń dla ZAZ, a co za tym idzie znacznie lepsze funkcjonowanie ZAZ-ów na lokalnych rynkach. Dzisiaj niektóre zlecenia JST zlecane w formie przetargów uniemożliwiają konkurowanie z innymi przedsiębiorstwami ze względu na dużo mniejszą wydajność pracowników z niepełnosprawnością zatrudnionych w ZAZ.

3. Zrównanie zakładów aktywności zawodowej ze statusem przedsiębiorstw społecznych

ZAZ jest traktowany na równi z WTZ, CIS i KIS jako podmiot ekonomii społecznej, a nie jako przedsiębiorstwo społeczne. Zapis ten dyskryminuje ZAZ-y jako instytucje, które nie funkcjonują na lokalnym rynku towarów i usług. Paradoksem jest to, że ZAZ jest traktowany na równi ze spółdzielniami socjalnymi i przedsiębiorstwami społecznymi w dostępie do świadczenia usług z wykorzystaniem klauzul społecznych, a z drugiej strony uniemożliwia mu się skorzystanie z możliwości rozwoju poprzez stworzenie nowych miejsc pracy i skuteczniejsze konkurowanie na lokalnym rynku produktów i usług. Wyjaśnienia wymaga fakt pomijania ZAZ przy możliwości skorzystania ze środków OWES na tworzenie nowych miejsc pracy. Tworzy to zagrożenie dla utrzymania miejsc pracy w ZAZ dla osób szczególnie zagrożonych wykluczeniem, co zamiast przyczyniać się do wzmocnienia ekonomii społecznej może przyczynić się do regresu całej grupy osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Z jednej strony ZAZ musi konkurować na rynku według zasad dla wszystkich przedsiębiorstw, z drugiej ogranicza się mu dostęp do środków na rozwój.

4. Możliwość finansowania inwestycji ze środków uzyskiwanych z działalności usługowo-wytwórczej ZAZ

Dzisiaj zgodnie z rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 17.07.2012 r. określa się, jakie kategorie wydatków mogą być finansowane przez ZAZ ze środków finansowych uzyskanych z tytułu sprzedaży wyrobów i usług. Brakuje w nim zapisu, że środki uzyskane z tego tytułu mogą być przeznaczane przez ZAZ na niezbędne inwestycje służące poprawie warunków pracy, rozbudowę i modernizację bazy lokalowej, poprawę infrastruktury, w tym zakup nowych maszyn i urządzeń usprawniających pracę w ZAZ. Możliwości inwestowania części przychodów z tytułu sprzedaży wyrobów i usług w poprawę warunków pracy w ZAZ oraz w niezbędne inwestycje wynikają także z ograniczeń, z jakimi na co dzień stykają się organizatorzy ZAZ chcący rozwijać swoje placówki. Ograniczony dostęp do środków inwestycyjnych z budżetu zarówno samorządu województwa, jak i bezpośrednio z budżetu państwa, bardzo często uniemożliwia rozwój ZAZ i nie sprzyja w konsekwencji rozwojowi całej ekonomii społecznej w regionie.

5. Automatyczne powiązanie rocznego dofinansowania na 1 osobę z niepełnosprawnością zatrudnioną w ZAZ z minimalnym wynagrodzeniem za pracę

Dzisiejszy sposób dofinansowania miejsc pracy w zakładach aktywności zawodowej obejmuje ustalona kwotowa wartość dofinansowania (obecnie jest to kwota 38 000,00 zł na 1 pracownika z niepełnosprawnością). Dofinansowanie w formie kwotowej nie pozwala na długofalowe planowanie działalności i rozwoju ZAZ. Jaskrawy przykład to skokowy wzrost najniższego wynagrodzenia w styczniu 2023 roku, który spowodował wzrost kosztów utrzymania działalności ZAZ praktycznie z miesiąca na miesiąc o około 35 proc. Postulowanym rozwiązaniem jest ustanowienie stałego finansowania połączonego z najniższym wynagrodzeniem np. w wysokości minimum 8- lub optymalnie 10-krotności najniższego wynagrodzenia, co pozwoli planować i kontynuować rozwój działalności ZAZ.

6. Automatyczne powiązanie zmiany wysokości dofinansowania z tytułu SODiR na 1 osobę z niepełnosprawnością zatrudnioną w ZAZ ze zmianą najniższego wynagrodzenia

Dzisiejszy sposób ustalania dofinansowania do wynagrodzeń, który ustalany jest kwotowo i nie jest waloryzowany w żaden przewidywalny sposób, powoduje zagrożenie dla płynności finansowej ZAZ. Mieliśmy do czynienia z taką sytuacją choćby w roku 2024 r., w którym dofinansowanie z tytułu SODiR, pomimo skokowego wzrostu płacy minimalnej, nie zostało zwaloryzowane.

Waloryzacja na poziomie:

- w przypadku znacznego stopnia niepełnosprawności - 2760 zł miesięcznie (w przypadku osób z chorobami psychicznymi, upośledzeniem umysłowym, całościowymi zaburzeniami rozwojowymi, epilepsją oraz niewidomych - 4140 zł),
- w przypadku umiarkowanego stopnia niepełnosprawności - 1550 zł miesięcznie (w przypadku osób z chorobami psychicznymi, upośledzeniem umysłowym, całościowymi zaburzeniami rozwojowymi, epilepsją oraz niewidomych - 2585 zł),
- w przypadku lekkiego stopnia niepełnosprawności - 575 zł miesięcznie (w przypadku osób z chorobami psychicznymi, upośledzeniem umysłowym, całościowymi zaburzeniami rozwojowymi, epilepsją oraz niewidomych - 1265 zł)

weszła w życie dopiero od stycznia 2025 r. (z możliwością starania się o wyrównanie od lipca 2024 r.), co powodowało kłopoty w osiąganiu płynności finansowej ZAZ.

Dzisiaj ZAZ stają przed kolejnym wyzwaniem. Z jednej strony jest już w uzgodnieniach wzrost najniższego wynagrodzenia od stycznia 2026 r., a z drugiej strony nie ma żadnych informacji o planowanym zwiększeniu dofinansowania z tytułu SODiR. Jedną z propozycji rozwiązania systemowego w tej materii jest automatyczne powiązanie wzrostu dofinansowania w sposób procentowy, czyli np. gdy minimalne wynagrodzenie wzrasta o 15 proc. rok do roku, to wskaźniki SODiR, zarówno bazowe, jak i szczególne, wzrastają o minimum 15 proc. Zapewniłoby to stabilizację i łatwiejsze planowanie długofalowe rozwoju ZAZ, a co za tym idzie wzrost aktywności zawodowej osób najbardziej zagrożonych wykluczeniem.

W związku z powyższym zwracam się do Pani Ministry z uprzejmą prośbą o udzielenie mi odpowiedzi na następujące pytania:

1. Jak ocenia Pani Ministra postulat stworzenia możliwości skorzystania ze środków finansowych PFRON na poprawę warunków lokalowych ZAZ? Czy trwają/podjęte zostaną prace nad przygotowaniem stosownego rozwiązania?
2. Czy w kierowanym przez Panią Ministrę resorcie trwają prace nad wzmocnieniem pozycji ZAZ jako wykonawcy zleceń dla jednostek samorządu terytorialnego? Jak ocenia Pani Ministra postulat wprowadzenia zmian w tym zakresie?
3. Czy w ocenie Pani Ministry możliwe jest wprowadzenie zmian ustawowych zrównujących status zakładów aktywności zawodowej ze statusem przedsiębiorstw społecznych? Jeżeli tak, to w jakim okresie możemy się spodziewać wprowadzenia koniecznych rozwiązań?
4. Czy w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej trwają/podjęte zostaną prace nad wprowadzeniem możliwości finansowania inwestycji ze środków uzyskiwanych z działalności usługowo-wytwórczej ZAZ?
5. Jak ocenia Pani Ministra postulat automatycznego powiązania rocznego dofinansowania na 1 osobę z niepełnosprawnością zatrudnioną w ZAZ z minimalnym wynagrodzeniem za pracę? Czy trwają/zostaną podjęte prace w tym zakresie?
6. Jak ocenia Pani Ministra możliwość realizacji postulatu automatycznego powiązania zmiany wysokości dofinansowania z tytułu SODiR na 1 osobę z niepełnosprawnością zatrudnioną w ZAZ ze zmianą najniższego wynagrodzenia? Czy ewentualne zmiany w tym zakresie mają szansę wejść w życie przed planowaną na rok 2026 podwyżką płacy minimalnej?

Z poważaniem

Poseł na Sejm RP
Marek Rząsa