Interpelacja w sprawie zasadności wniesienia przez Rzeczpospolitą Polską skargi do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej przeciwko Republice Federalnej Niemiec w związku z przedłużanymi kontrolami granicznymi

Szanowny Panie Ministrze,

w ostatnich miesiącach coraz większe zaniepokojenie obywateli Rzeczypospolitej Polskiej oraz władz lokalnych wzbudzają utrzymujące się jednostronne kontrole graniczne wprowadzone przez Republikę Federalną Niemiec na odcinku granicy z Polską. W opinii wielu obywateli, prawników oraz przedstawicieli środowisk akademickich i organizacji pozarządowych działania te są sprzeczne z obowiązującymi przepisami prawa Unii Europejskiej, w tym przede wszystkim z kodeksem granicznym Schengen, oraz naruszają fundamentalne zasady swobodnego przepływu osób i poszanowania praw podstawowych. Narastające ograniczenia w swobodnym przemieszczaniu się pomiędzy dwoma państwami członkowskimi wywołują realne negatywne konsekwencje społeczne, gospodarcze i psychologiczne dla mieszkańców regionów przygranicznych, przedsiębiorców, pracowników transgranicznych, uczniów i osób starszych korzystających z opieki zdrowotnej po obu stronach granicy.

Mieszkańcy regionów przygranicznych, zwłaszcza w okolicach Zgorzelca i Görlitz, coraz częściej informują o realnych negatywnych skutkach, jakie wywołują kontrole po stronie niemieckiej: wielogodzinne korki, utrudniony dostęp do placówek zdrowia i oświaty, zakłócenia w transgranicznym transporcie publicznym i prywatnym, a także wzrost napięć społecznych. Dochodzi do sytuacji, w których pojazdy karetek pogotowia ratunkowego są opóźnione na przejściach granicznych, co zagraża zdrowiu i życiu pacjentów. Pracownicy dojeżdżający do pracy są zmuszeni do wcześniejszych wyjazdów i ponoszenia dodatkowych kosztów, a uczniowie i studenci spóźniają się na zajęcia lub rezygnują z edukacji po stronie niemieckiej. Działania niemieckich władz, choć tłumaczone względami bezpieczeństwa, nie są odpowiednio udokumentowane i nie spełniają warunku proporcjonalności, co podważa ich legalność na gruncie unijnego porządku prawnego.

Zgodnie z art. 25 i 26 rozporządzenia (UE) 2016/399 przywrócenie kontroli na granicach wewnętrznych strefy Schengen może nastąpić wyłącznie w sytuacji poważnego zagrożenia porządku publicznego lub bezpieczeństwa wewnętrznego, na ściśle określony czas i po wcześniejszym poinformowaniu Komisji Europejskiej oraz innych państw członkowskich. Utrzymywanie kontroli w sposób długotrwały, bez jawnego i przekonującego uzasadnienia, stanowi zatem potencjalne naruszenie prawa Unii Europejskiej, w tym zasad proporcjonalności, konieczności i tymczasowości. W kontekście wieloletniego funkcjonowania strefy Schengen, której celem było zniesienie granic wewnętrznych i stworzenie obszaru wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, obecna praktyka może stanowić niebezpieczny precedens prowadzący do dezintegracji tego dorobku.

W odpowiedzi na interpelację nr 7362 z dnia 7 lutego 2025 r. sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych pan Władysław Teofil Bartoszewski podkreślił jednoznacznie, że kontrole te są sprzeczne z duchem Schengen i stanowią wyzwanie dla współpracy europejskiej. Równocześnie wskazał, że decyzja o wystąpieniu ze skargą do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej leży w gestii Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji jako resortu właściwego w sprawach bezpieczeństwa i współpracy transgranicznej. W tym kontekście istotne jest ustalenie, czy ministerstwo planuje wykorzystać przysługujące Polsce instrumenty prawne w celu wyegzekwowania respektowania prawa unijnego przez inny kraj członkowski.

Trybunał Sprawiedliwości UE w swoim orzecznictwie – w tym m.in. w wyroku z 26 kwietnia 2022 r. (C-444/17) – wielokrotnie podkreślał, że środki ograniczające swobodny przepływ osób w Unii muszą być wdrażane z najwyższą starannością i zgodnie z kryteriami wynikającymi z prawa pierwotnego i wtórnego UE. Naruszenie tych zasad może prowadzić do odpowiedzialności państwa członkowskiego przed trybunałem. Ponadto trybunał przypominał, że tymczasowość i proporcjonalność działań to nie tylko wymogi formalne, ale warunki sine qua non legalności przywracanych kontroli. W tym kontekście analiza zasadności i potencjalnych skutków skargi Rzeczypospolitej Polskiej przeciwko Republice Federalnej Niemiec powinna stać się przedmiotem poważnych prac analitycznych i prawnych, prowadzonych w oparciu o dane empiryczne i konsultacje z organizacjami społecznymi oraz partnerami europejskimi.

W związku z powyższym proszę o odpowiedź na następujące pytania:

1. Czy Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji prowadzi aktualnie bądź planuje rozpocząć analizy prawne oraz konsultacje z ekspertami prawa europejskiego w zakresie zasadności wniesienia przez Rzeczpospolitą Polską skargi do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej przeciwko Republice Federalnej Niemiec w związku z przedłużanymi kontrolami granicznymi?

2. Czy ministerstwo pozostaje w stałym kontakcie z Ministerstwem Spraw Zagranicznych, a także z przedstawicielami Komisji Europejskiej, w celu omówienia potencjalnych kroków prawnych i politycznych, które mogłyby doprowadzić do zakończenia obecnych praktyk niemieckich?

3. Czy MSWiA skierowało lub zamierza skierować do Komisji Europejskiej oficjalny wniosek o przeprowadzenie formalnej oceny zgodności działań Republiki Federalnej Niemiec z przepisami kodeksu granicznego Schengen, w tym w zakresie wymaganej proporcjonalności, zasady tymczasowości i obowiązku notyfikacji?

4. Czy ministerstwo prowadzi dialog lub planuje nawiązać współpracę z odpowiednimi władzami innych państw członkowskich Unii Europejskiej, które również mogły zostać dotknięte jednostronnymi decyzjami strony niemieckiej w zakresie kontroli granicznych – takich jak Austria, Czechy, Belgia czy Francja – w celu wypracowania wspólnego stanowiska lub skoordynowanego działania na forum UE?

5. Czy przewidziane są jakiekolwiek działania legislacyjne lub administracyjne, które miałyby na celu zabezpieczenie interesów obywateli RP dotkniętych skutkami niemieckich kontroli, w tym np. zapewnienie pomocy prawnej, interwencji konsularnych lub opracowanie ścieżek składania skarg indywidualnych do instytucji unijnych?

6. Czy ministerstwo zbiera i analizuje dane statystyczne dotyczące liczby interwencji służb niemieckich wobec obywateli RP, w tym przypadków nieuzasadnionego zatrzymania, przeszukania pojazdu, zakłócenia ruchu drogowego lub odmowy wjazdu? Jeśli tak, czy dane te są publikowane i udostępniane opinii publicznej?

7. Czy Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji opracowało scenariusze dalszego postępowania w sytuacji, gdyby kontrole graniczne były przedłużane w sposób permanentny lub rozszerzane na inne odcinki granicy, i jakie działania przewiduje w takim wypadku wobec partnera niemieckiego oraz instytucji unijnych?

Z uwagi na wagę problemu, jego znaczenie dla jakości życia mieszkańców regionów przygranicznych, a także dla reputacji Rzeczypospolitej Polskiej jako państwa aktywnie broniącego zasady praworządności w UE, apeluję o podjęcie pilnych, spójnych i transparentnych działań zmierzających do ochrony praw naszych obywateli oraz do zapewnienia przestrzegania prawa wspólnotowego przez wszystkie państwa członkowskie, bez wyjątku. W sytuacji, w której jeden z filarów integracji europejskiej, jakim jest swoboda przemieszczania się w ramach strefy Schengen, zostaje bezpodstawnie ograniczany, obowiązkiem państwa członkowskiego jest stanowcze i proporcjonalne działanie w obronie praw swoich obywateli i wartości unijnych.

Z wyrazami szacunku

Marta Stożek
Posłanka na Sejm RP