Interpelacja w sprawie konieczności wprowadzenia zakazu skupu produktów rolnych poniżej kosztów produkcji na wzór hiszpańskiej ustawy "la ley de la cadena alimentaria"

Szanowny Panie Ministrze,

w 2021 roku Hiszpania znowelizowała ustawę o łańcuchu dostaw żywności (la ley de la cadena alimentaria), podejmując odważną i przełomową decyzję o wprowadzeniu ustawowego zakazu skupu produktów rolnych po cenie niższej niż koszty ich produkcji. Była to reakcja na narastający kryzys dochodowości w rolnictwie i postępującą dominację dużych podmiotów przetwórczych oraz handlowych nad producentami żywności.

Rozwiązanie to zasługuje na szczególną uwagę z kilku powodów:

1. Urealnienie relacji handlowych
   Hiszpańska ustawa przywróciła ekonomiczną racjonalność w kontraktach zawieranych między rolnikami a odbiorcami, czyniąc cenę zakupu produktem rzeczywistych kosztów, a nie spekulacyjnej presji rynkowej.
2. Wzmocnienie pozycji rolnika
   Wprowadzono obowiązek pisemnych umów handlowych z uwzględnieniem kosztów produkcji, co ograniczyło arbitralność i narzucanie niekorzystnych warunków przez silniejsze strony.
3. Sprawny system sankcyjny
   Za naruszenie przepisów grożą kary finansowe nawet do 1 miliona euro, a rolnicy zyskali prawo do anonimowego zgłaszania nadużyć, co stanowi realny środek ochrony.
4. Przejrzystość i kontrola
   Powołano rejestr umów rolnych, a władze mają możliwość weryfikacji kontraktów oraz mechanizmów ustalania cen.
5. Odbudowa lokalnego łańcucha wartości
   Ustawa przyczyniła się do częściowej stabilizacji dochodów gospodarstw oraz ograniczenia ich uzależnienia od dotacji i interwencji publicznych.

Co istotne, mimo pewnych zastrzeżeń Komisji Europejskiej dotyczących wdrożenia unijnej dyrektywy 2019/633 w Hiszpanii, sam zakaz skupu poniżej kosztów nie został przez KE zakwestionowany jako sprzeczny z prawem UE. Wręcz przeciwnie – wpisuje się on w unijne cele ograniczania nieuczciwych praktyk w handlu rolno-spożywczym.

Tymczasem w Polsce brak jest jakichkolwiek działań ustawodawczych w tym kierunku, mimo że pozycja rolnika w naszym kraju jest znacznie słabsza niż w Hiszpanii. Polski sektor przetwórczy i handlowy jest w dominującym stopniu kontrolowany przez kapitał zagraniczny, a rolnik bardzo często nie ma ani siły negocjacyjnej, ani organizacyjnego zaplecza, by bronić opłacalności swojej produkcji. Dochodzi do sytuacji, w których polski rolnik sprzedaje żywiec, zboże lub warzywa za stawki niepokrywające nawet kosztów nawozów, energii i pracy własnej – podczas gdy konsumenci płacą w sklepach ceny detaliczne wielokrotnie wyższe. Ta rażąca asymetria marżowa prowadzi do zadłużania się gospodarstw, ograniczania skali produkcji, a w perspektywie kilku lat – do zagrożenia ciągłości dostaw żywności w kraju i postępującego uzależnienia od importu. Dlatego wzywam Pana Ministra do natychmiastowego podjęcia prac nad odpowiednikiem hiszpańskiej ustawy, który ustanowiłby w Polsce realne mechanizmy ochrony minimalnego poziomu opłacalności rolnictwa.

Zaniechanie w tej sprawie prowadzi do systemowego wyzysku polskiego rolnika i oznacza przyzwolenie państwa na jego marginalizację w łańcuchu dostaw żywności. Hiszpania podjęła próbę przywrócenia równowagi. Dlaczego Polska tego nie robi?

W związku z powyższym proszę o odpowiedź na następujące pytania:

1. Dlaczego Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie przygotowuje projektu ustawy wzorowanej na hiszpańskiej „la ley de la cadena alimentaria”, w szczególności w zakresie zakazu skupu produktów rolnych poniżej kosztów produkcji? Czy rząd planuje podjąć w tym kierunku jakiekolwiek prace legislacyjne?
2. Czy ministerstwo analizowało efekty wdrożenia hiszpańskiej ustawy oraz ocenę Komisji Europejskiej, która – mimo postępowania ws. transpozycji dyrektywy 2019/633 – nie zakwestionowała zakazu skupu poniżej kosztów? Jeżeli tak – proszę o przedstawienie wyników tych analiz.
3. Uprzejmie proszę o przedstawienie danych dotyczących udziału zagranicznego kapitału w skupie, przetwórstwie i handlu produktami rolnymi w Polsce? Jakie są konsekwencje tej struktury właścicielskiej dla pozycji negocjacyjnej polskich rolników?
4. Czy obowiązująca ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwemu wykorzystywaniu przewagi kontraktowej skutecznie chroni rolników przed narzucaniem im cen nieopłacalnych ekonomicznie? Ilu ukaranych zostało w ostatnich 2 latach przetwórców lub pośredników za skup poniżej kosztów?
5. Jakie są aktualne średnie dochody polskich rolników w przeliczeniu na gospodarstwo i na osobę, w porównaniu do:
   • przeciętnego dochodu pracownika najemnego w gospodarce narodowej,
   • przeciętnego dochodu przedsiębiorcy prowadzącego działalność gospodarczą?
6. Jakie są średnie koszty produkcji głównych produktów rolnych (np. pszenicy, żywca wieprzowego, mleka, ziemniaków, warzyw) w Polsce i jak te koszty wypadają w stosunku do średnich cen skupu w ostatnich 2 latach?
7. Czy rząd planuje stworzenie systemu gwarantowanej opłacalności lub ceny minimalnej opartej o koszty referencyjne – na wzór rozwiązań francuskich i hiszpańskich? Jeżeli nie – proszę o uzasadnienie.