Interpelacja w sprawie nieprawidłowości w statutach szkolnych oraz potrzeby wzmocnienia nadzoru nad ich zgodnością z prawem

Szanowna Pani Minister,

statut szkoły, choć jest aktem wewnątrzszkolnym, ma fundamentalne znaczenie dla kształtowania organizacji i warunków realizacji procesu edukacyjnego, stanowiąc jednocześnie gwarancję przestrzegania praw i określania obowiązków wszystkich uczestników życia szkoły. Zgodnie z wynikami kontroli przeprowadzonych przez Najwyższą Izbę Kontroli z 2023 roku, mechanizmy weryfikacji nie zapewniają skutecznego dostosowania statutów do obowiązujących przepisów – aż 90% skontrolowanych statutów wymagało dostosowania do obowiązujących przepisów, a błędy formalne i merytoryczne utrzymują się mimo upływu kolejnych lat.

Od wielu lat napływają sygnały o poważnych uchybieniach w treści statutów szkolnych, obejmujących zarówno zasady oceniania wewnątrzszkolnego, jak i procedury dyscyplinarne czy regulacje dotyczące praw ucznia. Mimo że ustawodawca przewidział szerokie ramy swobody kształtowania zapisów statutowych tak, by odzwierciedlały one specyfikę danej placówki, w praktyce dokumenty te bywają nadmiernie szczegółowe, napisane językiem trudnym do zrozumienia przez uczniów i rodziców, a niekiedy tworzone metodą „kopiuj-wklej” i nieaktualizowane od wielu lat.

W konsekwencji tych niedoskonałości zarówno nauczyciele, jak i uczniowie narażeni są na stosowanie procedur nieprzewidzianych ustawą, jednak to uczniowie – jako podmiot słabszy w relacji szkolnej – doświadczają negatywnych skutków w największym stopniu. Najczęściej zgłaszane problemy dotyczą stosowania bezzasadnych kar oraz zatrzymywania rzeczy osobistych, co narusza prawo własności (posiadania), a także niejasnych i arbitralnych kryteriów oceniania zachowania.

Szczególną uwagę należy zwrócić na kwestie związane z naruszaniem prawa do prywatności i odpoczynku uczniów – przeszukiwanie rzeczy osobistych bez zachowania procedur przewidzianych w przepisach prawa, konfiskata telefonów lub innych przedmiotów bez zgody ucznia i rodziców stoi w sprzeczności z ustawą zasadniczą oraz z zasadami wynikającymi z RODO. Ponadto w niektórych statutach wciąż występują zakazy dotyczące makijażu czy koloru włosów, które nie mają podstawy prawnej w ustawie i prowadzą do dyskryminacji.

W odniesieniu do szkół plastycznych niepokojące jest utrzymywanie w statutach klauzul przyznających szkole prawo własności lub nieograniczonego dysponowania pracami uczniów, w tym prawo ich sprzedaży – praktyka ta jest sprzeczna zarówno z ustawą Prawo autorskie i prawa pokrewne, jak i z przepisami Kodeksu cywilnego, które przyznają twórcy (uczniowi) autorskie prawa majątkowe oraz własność materialnego nośnika utworu.

Wreszcie statuty często nie uwzględniają odrębnego statusu uczniów pełnoletnich, którzy z mocy ustawy nabywają pełną zdolność do czynności prawnych i powinni mieć prawo samodzielnego usprawiedliwiania nieobecności, podejmowania czynności związanych z udziałem w zajęciach czy dysponowaniem swoim wizerunkiem i danymi osobowymi, bez konieczności uzyskiwania zgody przedstawicieli ustawowych.

Zaobserwowane nieprawidłowości nie są efektem działań czy zaniechań jednego rządu, lecz wieloletnich, systemowych zaniedbań. Dostrzegając jednocześnie zaangażowanie oraz otwartość ministerstwa na zmiany nasuwają się pytania:

1. Czy i w jakim zakresie ministerstwo planuje wzmocnić mechanizmy nadzoru lub kontroli statutów szkół pod kątem ich zgodności z prawem powszechnie obowiązującym?
2. Czy resort zamierza opracować lub zaktualizować przepisy wykonawcze bądź wytyczne dla organów prowadzących szkoły w zakresie tworzenia i nowelizacji zapisów statutowych, tak aby zapewnić ich spójność z przepisami wyższego rzędu?
3. Jakie dotychczasowe działania (legislacyjne, nadzorcze lub szkoleniowe) zostały podjęte przez ministerstwo w celu wyeliminowania wskazanych w niniejszej interpelacji nieprawidłowości statutowych, i jakie były ich efekty w zakresie poprawy zgodności statutów z obowiązującym prawem?
4. Czy ministerstwo zidentyfikowało również inne obszary niezgodności statutów z prawem, które nie zostały ujęte w niniejszej interpelacji, i czy przewiduje podjęcie działań w tych zakresach?
5. Czy ministerstwo planuje dodatkowe zmiany w przepisach prawa wewnątrzszkolnego, poza wskazanymi powyżej, które mają na celu poprawę przejrzystości i efektywności regulacji statutowych?