Interpelacja w sprawie konieczności zmiany zasad przyznawania stypendiów socjalnych osobom, które z różnych przyczyn, często dramatycznych i niezależnych od nich, musiały zerwać więzi rodzinne i radzą sobie samodzielnie

Zwracam się z interpelacją dotyczącą art. 88 ust. 2 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, który w obecnym brzmieniu wymaga od studentów ubiegających się o stypendium socjalne przedstawienia dochodów uzyskiwanych przez ich rodziców. W praktyce oznacza to, że młodzi ludzie, nawet jeśli od lat nie mają żadnego kontaktu z rodziną – z powodów tak poważnych jak przemoc domowa, wieloletnie traumy, uzależnienia, konflikty emocjonalne czy całkowite zerwanie relacji – są nadal zobowiązani do udokumentowania sytuacji materialnej swoich rodziców, aby móc ubiegać się o niezbędne wsparcie finansowe.

Do mojego biura poselskiego regularnie zgłaszają się obywatele, głównie młodzi studenci, którzy doświadczają ogromnych trudności z uzyskaniem należnego wsparcia stypendialnego, mimo że ich rzeczywista sytuacja materialna jest dramatyczna. Często są to osoby funkcjonujące w skrajnym ubóstwie, samodzielnie utrzymujące się, nierzadko bez stałego miejsca zamieszkania, zmuszone do podejmowania dorywczych prac i rezygnowania z nauki, by związać koniec z końcem. W wielu przypadkach cierpią one nie tylko z powodu braku wsparcia finansowego, ale również z powodu chronicznego stresu, zaburzeń psychicznych czy trudności w koncentracji na nauce wynikających z codziennej walki o przetrwanie.

Jednocześnie bez formalnych dowodów na samodzielność – które w świetle prawa są trudne do zdobycia, a czasem wręcz niemożliwe – są one pozbawione prawa do wsparcia systemowego. Bariera ta jest nie tylko niesprawiedliwa, ale również całkowicie niezrozumiała z punktu widzenia empatycznej i nowoczesnej polityki społecznej. System edukacji wyższej powinien być inkluzywny i wrażliwy na realia społeczne, a nie reprodukować mechanizmy wykluczenia i marginalizacji.

Dodatkowo system stawia przed nimi wymóg, który bywa nie tylko trudny, ale wręcz traumatyzujący. Zmusza ich bowiem do ponownego nawiązywania kontaktu z osobami, które były sprawcami przemocy – fizycznej, psychicznej lub ekonomicznej – w celu uzyskania zaświadczeń o dochodach. Takie działanie nie tylko pogłębia ich cierpienie, ale też podważa sens i skuteczność systemu stypendialnego, który z założenia ma być wsparciem, a nie źródłem dodatkowych obciążeń psychicznych i formalnych. Niejednokrotnie dochodzi do sytuacji, w których młodzi ludzie stoją przed dramatycznym wyborem: narażać własne zdrowie psychiczne i powracać do toksycznych relacji czy zrezygnować z niezbędnego wsparcia finansowego i ryzykować przerwanie edukacji.

Problem ten ma zarówno wymiar indywidualny, jak i strukturalny. W skali jednostkowej mówimy o studentach, którzy zmagają się z samotnością, ubóstwem i brakiem jakiegokolwiek zaplecza rodzinnego. Systemowo zaś mamy do czynienia z regulacją, która nie przystaje do współczesnych realiów społecznych – opartą na założeniu o trwałości i dostępności rodzinnych więzi, co w wielu przypadkach jest nieprawdziwe.

Obecna konstrukcja systemu stypendialnego zakłada domyślnie istnienie pełnej, tradycyjnej, nuklearnej rodziny, w której rodzice wspierają dzieci na etapie studiów wyższych. Pomija natomiast osoby, które z różnych przyczyn – często dramatycznych i niezależnych od nich – musiały zerwać więzi rodzinne i radzą sobie samodzielnie, bez żadnej pomocy ze strony opiekunów prawnych. Takie podejście skutkuje dyskryminacją strukturalną i pogłębianiem nierówności społecznych w dostępie do edukacji wyższej.

W tym kontekście warto zauważyć, że system edukacji, zamiast wspierać tych, którzy mają najmniej zasobów, działa często na ich niekorzyść, stając się źródłem dodatkowych trudności. Brak elastycznych, godnych i nowoczesnych mechanizmów weryfikacji sytuacji socjalnej studentów uniemożliwia skuteczne reagowanie na ich rzeczywiste potrzeby. Tymczasem wiele uczelni i organizacji społecznych wskazuje, że istnieją alternatywne sposoby oceny sytuacji materialnej, które mogłyby być wdrażane: m.in. opinie ośrodków pomocy społecznej, opinie psychologiczne, zaświadczenia kuratorów sądowych czy decyzje specjalnych komisji uczelnianych złożonych z ekspertów.

W związku z powyższym zwracam się z uprzejmą prośbą o odpowiedź na poniższe pytania:

1. Czy ministerstwo planuje wprowadzenie mechanizmu uznania samodzielności ekonomicznej studenta, niezależnie od wieku oraz kontaktów rodzinnych, jeśli student spełni co najmniej jedno z następujących kryteriów: przez co najmniej 12 miesięcy pozostaje w zatrudnieniu i samodzielnie się utrzymuje; przez co najmniej 12 miesięcy wynajmuje lokal mieszkalny lub jest zameldowany pod innym adresem niż rodzice/opiekunowie; przedłoży opinię OPS lub organizacji społecznej potwierdzającą brak kontaktu oraz wsparcia ze strony rodziny; przedłoży opinię psychologiczną lub lekarską o negatywnym wpływie kontaktu z rodziną na zdrowie psychiczne?

2. Czy rozważane jest wprowadzenie trybu interwencyjnego przyznania stypendium socjalnego na podstawie oświadczenia studenta oraz opinii specjalisty, z możliwością czasowego przyznania wsparcia na okres np. 6 miesięcy?

3. Czy ministerstwo planuje ustawowe zobowiązanie uczelni do powoływania komisji ds. sytuacji kryzysowych studentów, złożonych z przedstawicieli akademickich, psychologów, pracowników socjalnych i prawników?

4. Czy planowane jest wprowadzenie do ustawy definicji "studenta w sytuacji wykluczenia rodzinnego" oraz automatyczne objęcie takiego studenta pełnym wsparciem socjalnym?

5. Czy rozważana jest zmiana ustawy polegająca na wprowadzeniu zasady domniemania samodzielności finansowej studenta w przypadku prowadzenia samodzielnego gospodarstwa domowego i zamieszkiwania poza domem rodzinnym, bez obowiązku dokumentowania dochodów rodziców?

Z wyrazami szacunku

Marta Stożek
Posłanka na Sejm RP